Oude tanden wijzen op betelgebruik op Sulawesi

Twee oude gebitten van het Indonesische eiland Sulawesi wijzen op een vroege gewoonte om op hele betelnoten te zuigen. Griffith University beschreef het onderzoek op 10 september. De oudste resten worden tussen 16.000 en 25.000 jaar geleden geplaatst; de andere tussen 6.300 en 7.600 jaar. Dat zijn dateringsmarges, geen exact vastgestelde momenten waarop iemand een noot in de mond nam.

Een mogelijke gewoonte met een hoge prijs

Het team verbindt diepe, ronde slijtagesporen aan langdurig contact met harde noten. Mogelijk speelde verlichting van kiespijn een rol, vermoeden de onderzoekers. De motivatie valt echter niet rechtstreeks uit tanden af te lezen. Volgens hun uitleg kon het jarenlange gebruik de gebitten juist verder beschadigen, tot blootliggend tandweefsel en infecties aan toe.

Meer dan alleen naar slijtage kijken

In de oorspronkelijke publicatie in Science Advances combineren de onderzoekers verschillende soorten bewijs. Ze onderzochten tandmonsters met een techniek die stoffen kan scheiden en identificeren. In materiaal van beide personen werd arecoline aangetroffen, een kenmerkende stof uit arecanoten. Niet elk onderzocht fragment leverde die stof op. De chemische bevindingen worden daarom samen met het patroon van slijtage geïnterpreteerd.

Daarnaast testte het team in het laboratorium of stoffen vrijkomen wanneer intacte noten in vloeistof liggen. De extracten werden onderzocht met menselijke receptoren die in kikker-eicellen tot expressie waren gebracht. De reacties ondersteunen de mogelijkheid dat hele noten werkzame stoffen afgeven. Dat experiment meet geen prehistorische dosis en vertelt niet precies hoe de twee personen zich na gebruik voelden. Ook blijft de onderzochte groep beperkt tot twee mensen.

De oudste kaak was al eerder beschreven

De kaak uit Leang Bulu Bettue is geen vondst die pas door dit nieuwe onderzoek bekend werd. Een publicatie uit 2021 in PLOS ONE beschreef al het bewaarde stuk bovenkaak en de drie aanwezige kiezen. De resten waren met verschillende methoden tussen 25.000 en 16.000 jaar gedateerd. Ook toen viel de bijzondere slijtage op.

Die eerdere studie benadrukte hoe schaars menselijke skeletresten uit deze periode op Sulawesi zijn. De vondst gaf daardoor zeldzaam direct inzicht in de vroegere bewoners van het eiland. Het nieuwe werk stelt een andere vraag aan dat oude materiaal: welk gedrag zou de opvallende sporen kunnen verklaren? Een nieuwe analyse hoeft dus niet samen te vallen met een nieuwe opgraving.

Oud gebruik maakt een middel niet onschadelijk

Arecanoten spelen ook in modern gezondheidsonderzoek een rol. Het internationale kankeronderzoeksinstituut IARC publiceerde in 2024 een analyse waarin wereldwijd ruim 120.000 gevallen van mondkanker in 2022 werden toegeschreven aan rookloze tabak en arecanootgebruik samen. Het gaat om die twee risicofactoren gecombineerd, niet om een telling die uitsluitend aan arecanoten is toegeschreven.

Bijna negen op de tien van die toegeschreven gevallen lagen volgens IARC in Zuid-Centraal-Azië. Dat onderzoek gaat over hedendaagse bevolkingen en andere gebruikspatronen; het stelt geen diagnose bij de twee oude bewoners van Sulawesi. Wel maakt het duidelijk waarom aanwijzingen voor een oude traditie en vragen over gezondheid naast elkaar moeten worden bekeken.